ଭାରତର ପୂର୍ବ ଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ରାଜ୍ୟ ଓଡ଼ିଶା ଏବଂ ପଡ଼ୋଶୀ ରାଜ୍ୟ ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗ, ଛତିଶଗଡ଼, ଝାରଖଣ୍ଡ ଏବଂ ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶର କିଛି ଅଂଚଳରେ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା କଥିତ ହୁଏ। ଇଣ୍ଡୋ-ୟୁରୋପୀୟ ଭାଷା ପରିବାରର ଇଣ୍ଡୋ-ଆର୍ୟାନ୍ ଶାଖାର ଗୋଟିଏ ଭାଷା ଓଡ଼ିଆ ପ୍ରାୟ ୪ କୋଟି ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କଥିତ ହୁଏ। ସଂସ୍କୃତ ଏବଂ ଦ୍ରାବିଡ଼ୀୟ ଭାଷା—ତାମିଲ, ତେଲୁଗୁ, କନ୍ନଡ଼ ଓ ମାଳାୟାଳମ—ଭାରତ ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଚୀନ ଭାଷାର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ପାଇଥିବା ବେଳେ, ଓଡ଼ିଆ ଏକମାତ୍ର ଆର୍ୟ ଭାଷା ଯାହାକୁ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ମିଳିଛି।

ଓଡ଼ିଶାର ଇତିହାସ ଗୌରବମୟ ଏବଂ ସଂସ୍କୃତି ସୁପ୍ରାଚୀନ ଓ ସୁମହତ ହୋଇଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ଏହି ରାଜ୍ୟ ଓ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ଅନ୍ୟ ଭାଷାଗୋଷ୍ଠୀର ଚେଷ୍ଟାର ଶିକାର ହୋଇଆସିଛି। କିନ୍ତୁ ସେହି ବାଧାକୁ ପରାଜୟ କରି, ଓଡ଼ିଆ ନିଜର ସାହିତ୍ୟ ଓ ସଂସ୍କୃତିରେ ବିସ୍ତାର ଘଟାଇ, ସମୃଦ୍ଧି ହାସଲ କରିଛି।

ପ୍ରାୟ ସାତଶହ ବର୍ଷ ପୂର୍ବରୁ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ସ୍ୱୟଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାଷା ରୂପେ ବିକାଶ ପାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଉନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଏହା କେବଳ ମଧ୍ୟମ ସ୍ତରରେ ଗତି କରୁଥିଲା। ସେହି ସମୟରେ କବିବର ରାଧାନାଥ ରାୟ, ବ୍ୟାସକବି ଫକୀର ମୋହନ ସେନାପତି, କର୍ମବୀର ଗୌରୀଶଙ୍କର ରାୟ ଭଳି ସାହିତ୍ୟକାର ମାତୃଭୂମି ଓ ମାତୃଭାଷା ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ପ୍ରୟାସରେ ଲୀନ ଥିଲେ।

କବିବର ରାଧାନାଥ ରାୟ (୧୮୪୮-୧୯୦୮) ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ଓ ସାହିତ୍ୟର ସୁରକ୍ଷା ଓ ବିକାଶ ପାଇଁ ଅନେକ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛନ୍ତି। ଓଡ଼ିଶାରେ ଶିକ୍ଷାର ବିକାଶରେ ତାଙ୍କର ଅବଦାନ ମଧ୍ୟ ଅତୁଳନୀୟ। ଜଣେ ଶିକ୍ଷକ, ଜଣେ ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ରଚୟିତା ଏବଂ ଜଣେ କବି ଭାବେ ସେ ଅନେକ ଦୀର୍ଘକାବ୍ୟ, ଖଣ୍ଡକାବ୍ୟ, କ୍ଷୁଦ୍ର କବିତା ଏବଂ ପ୍ରବନ୍ଧ ରଚନା କରିଛନ୍ତି।

ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଅନ୍ତିମ ଚରଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଓଡ଼ିଆ କବିମାନେ ସଂସ୍କୃତ ବା ଓଡ଼ିଆ ରାମାୟଣ, ମହାଭାରତ, ଭାଗବତ ଇତ୍ୟାଦିରୁ ମୂଳ କଥାବସ୍ତୁ ନେଇ କାବ୍ୟ ରଚନା କରୁଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରେମ କଥା କେବଳ ଦେବତା ବା ଦେବୀ ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲା।

କିନ୍ତୁ କବିବର ରାଧାନାଥ ରାୟ ଏହି ପ୍ରବୃତ୍ତିକୁ ଭଙ୍ଗ କରି, ଜନମୁଖର ଭାଷାରେ ସାହିତ୍ୟ ରଚନା କରିଲେ। ସେ ଜନଜୀବନ, ଲୋକଶ୍ରୁତି ଓ କିମ୍ବଦନ୍ତୀରୁ ଚରିତ୍ର ଏବଂ କାହାଣୀ ଆଣି ସାହିତ୍ୟକୁ ଜୀବନ୍ତ କରିଦେଲେ। ତାଙ୍କର ଭାଷା ସରଳ, ସୁବୋଧ୍ୟ ଏବଂ ସୁମିଷ୍ଟ ଥିଲା।

ପରାଧୀନ ଭାରତରେ ଜାତୀୟଚେତନା ଜାଗ୍ରତ କରିବାରେ କବିବର ରାଧାନାଥ ରାୟଙ୍କ ଭୂମିକା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ସେ ଜାତୀୟତାବାଦ ଓ ଦେଶପ୍ରେମକୁ ତାଙ୍କ କାବ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ଜାଗ୍ରତ କରିଥିଲେ।

ସାହିତ୍ୟରେ ପ୍ରାକୃତିକ ବସ୍ତୁର ଶୋଭା, ସାମାଜିକ ସମସ୍ୟା ଓ ଲୋକଜୀବନକୁ ସମ୍ମିଳିତ କରି, କବିବର ରାଧାନାଥ ରାୟ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟରେ ଏକ ନୂଆ ପରମ୍ପରା ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ। ସେ ଚିଲିକା ହ୍ରଦ, ସାମୁଦ୍ରିକ ଦୃଶ୍ୟ, ଗ୍ରାମୀଣ ଜୀବନ ଓ ଲୋକ ସଂସ୍କୃତିକୁ ତାଙ୍କର କାବ୍ୟରେ ସମ୍ମିଳିତ କରି ସାହିତ୍ୟକୁ ସ୍ୱଦେଶୀ ରୂପ ଦେଇଥିଲେ।

ତାଙ୍କ ସାହିତ୍ୟରେ ଲୋକଜୀବନ, ଲୋକଶ୍ରୁତି ଓ ସାମାଜିକ ବିଷୟର ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଥିବାରୁ, ସେ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟର ଏକ ନୂତନ ରୂପ ଆଣିଥିଲେ। ଏହା ତାଙ୍କୁ କେବଳ କବି ନୁହେଁ, ଏକ ସାହିତ୍ୟ ସୃଷ୍ଟା ଓ ସାମାଜିକ ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ ଭାବେ ପରିଚିତ କରେ।

ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରସଙ୍ଗ ତାଙ୍କୁ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟର ଯୁଗସ୍ରଷ୍ଟା ଭାବରେ ସ୍ୱୀକୃତ କରାଇଛି। ତାଙ୍କର କାବ୍ୟ ଓ ସୃଜନ ନୂଆ ପିଢ଼ୀର କବିମାନଙ୍କୁ ନୂତନ ରସ, ନୂତନ ଶୈଳୀ ଓ ନୂଆ ପରମ୍ପରାର ଦିଗଦର୍ଶନ ଦେଇଛି।

ଆଜିର ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟ ଏତେ ସମୃଦ୍ଧ, ସକ୍ଷମ ଓ ସ୍ଥାୟୀ ଯେ, ଏହାକୁ ଆନ୍ୟ ଭାରତୀୟ ବା ବିଶ୍ୱସ୍ତରୀୟ ସାହିତ୍ୟ ସହିତ ପ୍ରତିଯୋଗିତା କରାଯାଇପାରେ। କୌଣସି ଷଡଯନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭାଷା ଦୁର୍ବଳ କିମ୍ବା ନଷ୍ଟ ହେବାର ଆଶଙ୍କା ନାହିଁ।
ଆମେ ଗର୍ବ କରିବା ଉଚିତ ଯେ, ଆମ ଭାଷା ଓ ସାହିତ୍ୟକୁ ଏହି ସ୍ତରରେ ପହଞ୍ଚାଇବାରେ ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଅତୁଳନୀୟ ଅବଦାନ ରହିଛି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜଣେ ହେଉଛନ୍ତି କବିବର ରାଧାନାଥ ରାୟ।